{"id":246,"date":"2020-08-26T00:34:03","date_gmt":"2020-08-25T17:34:03","guid":{"rendered":"https:\/\/chuahanghatinh.org\/?p=246"},"modified":"2023-07-23T16:50:04","modified_gmt":"2023-07-23T09:50:04","slug":"su-dong-nhat-trong-quan-niem-ve-vu-tru-giua-khoa-hoc-va-phat-giao","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/?p=246","title":{"rendered":"S\u1ef1 \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t trong quan ni\u1ec7m v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 gi\u1eefa Khoa h\u1ecdc v\u00e0 Ph\u1eadt gi\u00e1o"},"content":{"rendered":"<div class=\"main-container container\">\n<div class=\"row\">\n<section id=\"main-content-wrapper\" class=\"main-content-wrapper col-sm-8\">\n<div class=\"region region-content\">\n<section id=\"block-system-main\" class=\"block block-system clearfix\">\n<article id=\"node-252\" class=\"node node-article node-promoted clearfix\">\n<div class=\"content\">\n<div class=\"field field-name-body field-type-text-with-summary field-label-hidden\">\n<div class=\"field-items\">\n<div class=\"field-item even\">\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><strong>I. D\u1eaaN \u0110\u1ec0<\/strong><\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Con ng\u01b0\u1eddi, m\u1ed9t sinh v\u1eadt tuy nh\u1ecf b\u00e9 trong V\u0169 tr\u1ee5 bao la, nh\u01b0ng l\u1ea1i c\u00f3 tr\u00ed tu\u1ec7 tuy\u1ec7t v\u1eddi, bi\u1ebft t\u01b0 duy, nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 th\u1ebf gi\u1edbi quanh m\u00ecnh. Tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf quan s\u00e1t v\u00e0 \u0111\u00fac k\u1ebft kinh nghi\u1ec7m, h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1c nh\u00e1nh nh\u1eadn th\u1ee9c kh\u00e1c nhau l\u00e0 Tri\u1ebft h\u1ecdc, T\u00f4n gi\u00e1o v\u00e0 Khoa h\u1ecdc. Trong \u0111\u00f3, nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng Khoa h\u1ecdc v\u00e0 T\u00f4n gi\u00e1o l\u00e0 ho\u00e0n to\u00e0n \u0111\u1ed1i l\u1eadp nhau, kh\u00f4ng th\u1ec3 dung h\u00f2a \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Khoa h\u1ecdc v\u00e0 T\u00f4n gi\u00e1o c\u00f3 nh\u1eefng kh\u00e1c bi\u1ec7t trong ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p nh\u1eadn th\u1ee9c th\u1ebf gi\u1edbi. Khoa h\u1ecdc duy l\u00fd, thi\u00ean v\u1ec1 th\u1ef1c nghi\u1ec7m v\u00e0 ch\u1ee9ng th\u1ef1c, trong khi T\u00f4n gi\u00e1o n\u1eb7ng v\u1ec1 y\u1ebfu t\u1ed1 t\u00e2m linh, si\u00eau h\u00ecnh, si\u00eau nhi\u00ean. Ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng cho r\u1eb1ng, Khoa h\u1ecdc l\u00e0 duy v\u1eadt nh\u01b0 Tri\u1ebft h\u1ecdc duy v\u1eadt, th\u1eeba nh\u1eadn v\u1eadt ch\u1ea5t c\u00f3 tr\u01b0\u1edbc v\u00e0 \u0111\u00f3ng vai tr\u00f2 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh, c\u00f2n T\u00f4n gi\u00e1o l\u00e0 duy t\u00e2m, coi tinh th\u1ea7n c\u00f3 tr\u01b0\u1edbc. Ch\u00ednh v\u00ec th\u1ebf, khi c\u00f9ng n\u00f3i v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt, b\u1ea3n th\u1ec3 v\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a n\u00f3, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 hai b\u00ean c\u00f3 ti\u1ebfng n\u00f3i kh\u00e1c nhau. Gi\u1eefa c\u00e1c T\u00f4n gi\u00e1o c\u0169ng c\u00f3 s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t. \u1ede c\u00e1c n\u01b0\u1edbc ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y, v\u1edbi n\u1ec1n khoa h\u1ecdc ph\u00e1t tri\u1ec3n cao, song h\u00e0nh nhi\u1ec1u n\u0103m c\u00f9ng Thi\u00ean Ch\u00faa gi\u00e1o v\u00e0 c\u00f3 kh\u00f4ng \u00edt l\u1ea7n \u0111\u1ed1i \u0111\u1ea7u trong l\u1ecbch s\u1eed, th\u00ec gi\u1eefa Khoa h\u1ecdc v\u00e0 T\u00f4n gi\u00e1o d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 r\u1ea5t kh\u00f3 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfng n\u00f3i chung. H\u00ecnh \u1ea3nh m\u1ed9t Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf c\u00e1 th\u1ec3 s\u00e1ng t\u1ea1o ra th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0 \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh n\u00f3 theo \u00fd m\u00ecnh b\u1ecb c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i k\u1ecbch li\u1ec7t. C\u00f2n \u0111\u1ed1i v\u1edbi Ph\u1eadt gi\u00e1o v\u1ed1n ra \u0111\u1eddi \u1edf ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng t\u1eeb m\u1ea5y ng\u00e0n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng \u0111\u1ea1o Ph\u1eadt l\u00e0 v\u00f4 th\u1ea7n, ho\u1eb7c l\u00e0 duy v\u1eadt, kh\u00f4ng h\u1ec1 n\u00f3i \u0111\u1ebfn Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf nh\u01b0 m\u1ed9t \u0110\u1ea5ng S\u00e1ng t\u1ea1o v\u00e0 C\u1ee9u r\u1ed7i, kh\u00f4ng b\u00e0n \u0111\u1ebfn V\u0169 tr\u1ee5 cao si\u00eau m\u00e0 ch\u1ec9 ch\u00fa tr\u1ecdng tu t\u00e2m, nh\u1eb1m tr\u1ed1n tr\u00e1nh nh\u1eefng \u0111au kh\u1ed5 c\u1ee7a \u0111\u1eddi s\u1ed1ng th\u1ef1c t\u1ea1i. Th\u1ef1c t\u1ebf c\u00f3 \u0111\u00fang nh\u01b0 v\u1eady kh\u00f4ng? Ng\u00e0y nay, nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 to l\u1edbn m\u00e0 Khoa h\u1ecdc \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c, mang l\u1ea1i nh\u1eefng l\u1ee3i \u00edch l\u1edbn lao cho con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u1ee7 nh\u1eadn, nh\u01b0ng c\u00f2n r\u1ea5t nhi\u1ec1u v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u00e0 Khoa h\u1ecdc d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eb1ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p nh\u1eadn th\u1ee9c c\u1ee7a m\u00ecnh. T\u01b0 t\u01b0\u1edfng Ph\u1eadt gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u00e1nh gi\u00e1 r\u1ea5t cao (\u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 nh\u01b0 m\u1ed9t t\u1ed5ng th\u1ec3 g\u1ed3m kh\u00f4ng gian, th\u1eddi gian v\u00e0 to\u00e0n th\u1ec3 v\u1eadt ch\u1ea5t trong \u0111\u00f3 b\u1eb1ng ng\u00f4n ng\u1eef to\u00e1n h\u1ecdc ch\u1eb7t ch\u1ebd v\u00e0 d\u00f9ng th\u1ef1c nghi\u1ec7m ki\u1ec3m ch\u1ee9ng), b\u1edfi t\u00ednh khoa h\u1ecdc v\u00e0 v\u01b0\u1ee3t l\u00ean c\u1ea3 khoa h\u1ecdc c\u1ee7a Ph\u1eadt gi\u00e1o trong c\u00e1ch nh\u00ecn nh\u1eadn v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd v\u0129 \u0111\u1ea1i nh\u1ea5t th\u1eddi \u0111\u1ea1i hi\u1ec7n nay, A. Einstein, n\u00f3i v\u1ec1 m\u1ed1i quan h\u1ec7 gi\u1eefa Khoa h\u1ecdc v\u00e0 T\u00f4n gi\u00e1o nh\u01b0 sau: &#8220;<em>T\u00f4n gi\u00e1o c\u1ee7a t\u01b0\u01a1ng lai s\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t t\u00f4n gi\u00e1o V\u0169 tr\u1ee5. N\u00f3 c\u1ea7n v\u01b0\u1ee3t qua m\u1ed9t Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf c\u00e1 th\u1ec3, tr\u00e1nh nh\u1eefng gi\u00e1o \u0111i\u1ec1u v\u00e0 th\u1ea7n h\u1ecdc. Bao g\u1ed3m c\u1ea3 t\u1ef1 nhi\u00ean l\u1eabn tinh th\u1ea7n, n\u00f3 c\u1ea7n \u0111\u1eb7t c\u0103n b\u1ea3n tr\u00ean \u00fd ni\u1ec7m t\u00f4n gi\u00e1o, ph\u00e1t xu\u1ea5t t\u1eeb kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a m\u1ecdi th\u1ee9, thi\u00ean nhi\u00ean v\u00e0 si\u00eau nhi\u00ean v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t nh\u1ea5t th\u1ec3 c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a. Ph\u1eadt gi\u00e1o \u0111\u00e1p \u1ee9ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3. N\u1ebfu c\u00f3 th\u1ee9 t\u00f4n gi\u00e1o n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e1p \u1ee9ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c \u0111\u00f2i h\u1ecfi c\u1ee7a khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, th\u00ec \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 Ph\u1eadt gi\u00e1o&#8221; [<\/em>Ngu\u1ed3n: \u0110\u1ea1o V\u0169 tr\u1ee5 c\u1ee7a A. Einstein, Tr\u1ea7n L\u0103ng, T\u1ea1p ch\u00ed Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i s\u1ed1 1 (173)- 2003. Internet]<em>.<\/em>&nbsp;Nh\u01b0 v\u1eady, A. Einstein, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t \u0110\u1ea1o V\u0169 tr\u1ee5 (Cosmic religion) cho t\u01b0\u01a1ng lai, \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y trong \u0111\u1ea1o Ph\u1eadt c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 v\u1eeba khoa h\u1ecdc, v\u1eeba v\u01b0\u1ee3t l\u00ean d\u1eabn \u0111\u01b0\u1eddng cho khoa h\u1ecdc nh\u01b0 m\u1ed9t T\u00f4n gi\u00e1o th\u00edch h\u1ee3p cho t\u01b0\u01a1ng lai, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 trong v\u1ea5n \u0111\u1ec1 nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Trong b\u00e0i vi\u1ebft n\u00e0y, t\u00e1c gi\u1ea3 s\u1ebd v\u1eadn d\u1ee5ng t\u01b0 t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a Ph\u1eadt gi\u00e1o \u0110\u1ea1i th\u1eeba qua c\u00e1c t\u1eadp Kinh Ma Ha B\u00e1t Nh\u00e3 Ba La M\u1eadt (MHBNBLM), Kinh \u0110\u1ea1i B\u00e1t Ni\u1ebft B\u00e0n v\u00e0 Kinh L\u0103ng Gi\u00e0, \u0111\u1ec3 soi r\u1ecdi l\u1ea1i c\u00e1c th\u00e0nh t\u1ef1u c\u1ee7a V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc, nh\u1eb1m l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf s\u1ef1 \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t trong quan ni\u1ec7m v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5, v\u1ec1 ch\u00e2n l\u00fd c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5, ngu\u1ed3n g\u1ed1c, s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a n\u00f3, gi\u1eefa Ph\u1eadt gi\u00e1o v\u00e0 Khoa h\u1ecdc, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi ch\u1ec9 ra ch\u1ed7 v\u01b0\u1ee3t kh\u1ecfi Khoa h\u1ecdc, s\u00e2u m\u00e0u vi di\u1ec7u c\u1ee7a Ph\u1eadt h\u1ecdc.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><strong>II. V\u0168 TR\u1ee4 L\u00c0 G\u00cc?<\/strong><\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, ta t\u00ecm hi\u1ec3u \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a V\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 g\u00ec?<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">S\u00e1ch c\u1ed5 di\u1ec5n ngh\u0129a t\u1eeb \u201cV\u0169 tr\u1ee5\u201d l\u00e0: \u201cTh\u01b0\u1ee3ng h\u1ea1 \u0111\u00f4ng t\u00e2y vi\u1ebft V\u0168, v\u00e3ng c\u1ed5 lai kim vi\u1ebft TR\u1ee4\u201d. Nh\u01b0 v\u1eady, V\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 kh\u00f4ng gian v\u00e0 th\u1eddi gian m\u00e0 v\u1eadt ch\u1ea5t v\u1eadn h\u00e0nh trong \u0111\u00f3. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3ng ch\u00ednh m\u00e0 V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc nghi\u00ean c\u1ee9u.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Ng\u00e0y nay, ta c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ec5 d\u00e0ng t\u00ecm th\u1ea5y \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 tr\u00ean m\u1ea1ng Internet. Theo Wikipedia, V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a nh\u01b0 sau:&nbsp;<em>\u201cV\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 kh\u00f4ng gian th\u1eddi gian v\u00e0 nh\u1eefng g\u00ec ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng trong n\u00f3, bao g\u1ed3m c\u00e1c h\u00e0nh tinh, c\u00e1c sao, c\u00e1c thi\u00ean h\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c d\u1ea1ng v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng. Khi m\u00e0 chi\u1ec1u k\u00edch c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 c\u00f2n ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh, th\u00ec \u0111i\u1ec1u tr\u00ean l\u00e0 \u0111\u00fang v\u1edbi ph\u1ea7n V\u0169 tr\u1ee5 quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/em><\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Trong \u0111\u1eddi th\u01b0\u1eddng, V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u nh\u01b0 t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng g\u00ec hi\u1ec7n h\u1eefu, \u0111\u00e3, \u0111ang v\u00e0 s\u1ebd t\u1ed3n t\u1ea1i, c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt.<\/em><\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Trong th\u1ef1c t\u1ebf, c\u00f3 th\u1ec3 c\u00e1c nh\u00e0 tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u00f3 nh\u1eefng \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a kh\u00e1c h\u01a1n v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5, c\u00f3 th\u1ec3 d\u01b0\u1edbi d\u1ea1ng to\u00e1n h\u1ecdc hay logic h\u1ecdc. V\u0169 tr\u1ee5 trong ti\u1ebfng Anh c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 c\u00e1c t\u1eeb nh\u01b0 Universe, Cosmos, World, Nature<\/em>\u201d.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Nh\u01b0 v\u1eady, c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u V\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 v\u1ea1n ph\u00e1p \u0111ang hi\u1ec7n h\u1eefu, bao g\u1ed3m to\u00e0n th\u1ec3 kh\u00f4ng gian bao la v\u00e0 v\u1ea1n v\u1eadt t\u1ed3n t\u1ea1i trong n\u00f3, k\u1ec3 c\u1ea3 con ng\u01b0\u1eddi, c\u00e1c sinh v\u1eadt v\u00e0 nh\u1eefng v\u1eadt v\u00f4 tri v\u00f4 gi\u00e1c, t\u1eeb c\u00e1c thi\u00ean h\u00e0, c\u00e1c sao, c\u00e1c h\u00e0nh tinh, \u0111\u1ebfn Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t v\u00e0 s\u00f4ng, n\u00fai, \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng v\u00e0 c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng t\u1ef1 nhi\u00ean trong n\u00f3&#8230; N\u00f3i t\u00f3m l\u1ea1i, V\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 c\u1ea3 to\u00e0n b\u1ed9 th\u1ebf gi\u1edbi t\u1ef1 nhi\u00ean \u0111ang t\u1ed3n t\u1ea1i m\u1ed9t c\u00e1ch kh\u00e1ch quan quanh ta.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><strong>III. QUAN \u0110I\u1ec2M C\u1ee6A PH\u1eacT GI\u00c1O \u0110\u1ea0I TH\u1eeaA V\u1ec0 V\u0168 TR\u1ee4 V\u1ea0N V\u1eacT<\/strong><\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra t\u1eeb \u0111\u00e2u? Trong quan s\u00e1t c\u1ee7a Ph\u1eadt gi\u00e1o \u0110\u1ea1i th\u1eeba th\u1ea5y r\u1eb1ng, c\u00e1c ph\u00e1p kh\u00f4ng c\u00f3 t\u1ef1 t\u00e1nh. T\u1ef1 t\u00e1nh l\u00e0 c\u00e1i t\u1ef1 n\u00f3 t\u1ea1o t\u00e1c, s\u1ea3n xu\u1ea5t v\u00e0 c\u1ea5u t\u1ea1o l\u00ean \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng v\u1eadt ch\u1ea5t. Nh\u01b0ng V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng c\u00f3 t\u1ef1 t\u00e1nh n\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i t\u1ea1o t\u00e1c. Do kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i t\u1ea1o t\u00e1c n\u00ean r\u1ed7ng kh\u00f4ng, nh\u01b0 trong Kinh \u0111\u00e3 n\u00f3i: \u201c<em>T\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c ph\u00e1p t\u1ef1 t\u00e1nh r\u1ed7ng kh\u00f4ng, t\u1ef1 t\u01b0\u1edbng r\u1ed7ng kh\u00f4ng<\/em>\u201d (Kinh MHBNBLM, Ph\u1ea9m Qu\u1ea3ng Th\u1eeba, t\u1eadp I, trang 286), \u201c<em>t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u b\u1ea5t kh\u1ea3 \u0111\u1eafc, v\u00ec t\u1ef1 t\u00e1nh kh\u00f4ng, t\u1ef1 t\u00e1nh ly, t\u1ef1 t\u00e1nh v\u00f4 sanh<\/em>\u201d (Kinh MHBNBLM, Ph\u1ea9m V\u00e3ng Sanh, t\u1eadp I, trang 96), hay \u201c<em>c\u00e1c ph\u00e1p t\u01b0\u1edbng nh\u01b0 b\u1ea5t \u0111\u1ed9ng<\/em>\u201d (Kinh MHBNBLM, Ph\u1ea9m \u0110\u1ea1i Nh\u01b0, t\u1eadp II, trang 300). C\u00e1c ph\u00e1p kh\u00f4ng sanh, kh\u00f4ng di\u1ec7t, v\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i t\u1ea1o t\u00e1c. C\u00e1i t\u1ea1o t\u00e1c l\u00e0 \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u c\u1ee7a c\u00e1c ph\u00e1p, t\u1ee9c l\u00e0 \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt. Do V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt kh\u00f4ng c\u00f3 t\u1ef1 t\u00e1nh, t\u1ee9c l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i t\u1ea1o t\u00e1c n\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u. B\u1edfi kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u n\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec3m k\u1ebft th\u00fac, \u201c<em>N\u1ebfu c\u00e1c ph\u00e1p \u0111\u00e3 v\u00f4 sanh th\u00ec l\u00e0m sao c\u00f3 t\u1eadn\u201d<\/em>&nbsp;((Kinh MHBNBLM, Ph\u1ea9m Ch\u00fac L\u1ee5y, t\u1eadp III, trang 79). Nh\u01b0 v\u1eady, V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt l\u00e0 v\u00f4 th\u1ec9, v\u00f4 chung!<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">S\u1ef1 c\u00f3 m\u1eb7t c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt l\u00e0 t\u1eeb \u0111\u00e2u? C\u00e1c ph\u00e1p kh\u00f4ng c\u00f3 t\u1ef1 t\u00e1nh n\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i t\u1ea1o t\u00e1c, do \u0111\u00f3 v\u00f4 sanh, v\u00f4 kh\u1edfi. Nh\u01b0ng trong c\u00e1c ph\u00e1p lu\u00f4n c\u00f3 m\u1ed9t \u201ct\u1ea1ng\u201d m\u00e0 trong Kinh L\u0103ng Gi\u00e0 \u0111\u00e3 ch\u1ec9 r\u00f5 \u201c<em>t\u1ef1 t\u00e1nh c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai t\u1ea1ng v\u1ed1n trong s\u1ea1ch, th\u01b0\u1eddng tr\u1ee5, ch\u1eb3ng \u0111o\u1ea1n ch\u1eb3ng bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i\u2026n\u01a1i th\u00e2n c\u1ee7a t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang sanh\u2026nh\u01b0 b\u1eedu v\u1eadt v\u00f4 gi\u00e1 \u1ea9n trong \u00e1o nh\u01a1\u201d<\/em>&nbsp;(Kinh L\u0103ng Gi\u00e0, trang 65)<em>.<\/em>&nbsp;\u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 ch\u1ee9ng t\u1ecf r\u1eb1ng, t\u1ef1 t\u00e1nh c\u1ee7a c\u00e1c ph\u00e1p l\u00e0 t\u1ef1 t\u00e1nh c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai, kh\u00f4ng ph\u1ea3i c\u1ee7a c\u00e1c ph\u00e1p. Nh\u01b0 Lai \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 n\u00f3i v\u1ec1 \u0110\u1ee9c Ph\u1eadt T\u1ed5 Nh\u01b0 Lai (ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 Ph\u1eadt Th\u00edch Ca, l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi tu th\u00e0nh Ph\u1eadt). T\u1ef1 t\u00e1nh c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai n\u01a1i th\u00e2n t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang sinh c\u00f3 kh\u1eafp m\u1ecdi n\u01a1i trong V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt n\u00e0y, \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ec3 hi\u1ec7n \u1edf Kinh \u0110\u1ea1i B\u00e1t Ni\u1ebft B\u00e0n: \u201c<em>C\u00f3 th\u1ec3 th\u1ecb hi\u1ec7n m\u1ed9t th\u00e2n l\u00e0m nhi\u1ec1u th\u00e2n, s\u1ed1 th\u00e2n l\u1edbn nh\u1ecf nhi\u1ec1u nh\u01b0 vi tr\u1ea7n \u0111\u1ea7y kh\u1eafp m\u01b0\u1eddi ph\u01b0\u01a1ng v\u00f4 l\u01b0\u1ee3ng th\u1ebf gi\u1edbi. Th\u00e2n Nh\u01b0 Lai thi\u1ec7t ch\u1eb3ng ph\u1ea3i vi tr\u1ea7n, v\u00ec s\u1ee9c \u0111\u1ea1i t\u1ef1 t\u1ea1i m\u00e0 th\u1ecb hi\u1ec7n vi tr\u1ea7n th\u00e2n<\/em>\u201d (Kinh \u0110\u1ea1i B\u00e1t Ni\u1ebft B\u00e0n, ph\u1ea9m Quang Minh Bi\u1ebfn Chi\u1ebfu, t\u1eadp II, trang 97). Nh\u01b0 v\u1eady, vi tr\u1ea7n th\u00e2n c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai, c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 ph\u00e1p th\u00e2n, l\u00e0m t\u1ef1 t\u00e1nh t\u1ea1o t\u00e1c sinh kh\u1edfi l\u00ean V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt, n\u00ean vi tr\u1ea7n th\u00e2n Nh\u01b0 Lai \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 t\u1ef1 t\u00e1nh c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai t\u1ea1ng. V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra theo \u0110\u1ea1i Th\u1eeba Ph\u1eadt gi\u00e1o quan s\u00e1t l\u00e0 do ph\u00e1p th\u00e2n c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai, t\u1ee9c ph\u00e2n th\u00e2n hay h\u00f3a th\u00e2n c\u1ee7a Ng\u00e0i, m\u00e0 ph\u00e2n th\u00e2n c\u1ee7a \u0110\u1ee9c Ph\u1eadt Nh\u01b0 Lai th\u1ecb hi\u1ec7n ra \u0111\u1ea7y kh\u1eafp m\u01b0\u1eddi ph\u01b0\u01a1ng v\u00f4 l\u01b0\u1ee3ng th\u1ebf gi\u1edbi. Do \u0111\u00f3, V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt c\u00f3 m\u1eb7t l\u00e0 do t\u1ef1 t\u00e1nh c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai, c\u0169ng l\u00e0 vi tr\u1ea7n th\u00e2n c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u00ednh do Nh\u01b0 Lai, n\u00ean Ph\u1eadt gi\u00e1o kh\u00f4ng c\u00f3 quan ni\u1ec7m v\u1ec1 m\u1ed9t \u0110\u1ea5ng T\u1ea1o h\u00f3a c\u00e1 th\u1ec3 t\u1ea1o ra t\u1ea5t c\u1ea3. B\u1edfi s\u1ef1 t\u1ea1o h\u00f3a l\u00e0 do vi tr\u1ea7n th\u00e2n, c\u00f2n Nh\u01b0 Lai th\u00ec kh\u00f4ng ph\u1ea3i vi tr\u1ea7n, nh\u01b0 trong Kinh \u0110\u1ea1i B\u00e1t Ni\u1ebft B\u00e0n c\u00f3 n\u00f3i: \u201c&nbsp;<em>Th\u00e2n Nh\u01b0 Lai th\u1eadt ch\u1eb3ng ph\u1ea3i vi tr\u1ea7n\u2026\u201d<\/em>. C\u00f3 ngh\u0129a, Nh\u01b0 Lai kh\u00f4ng t\u1ea1o m\u00e0 ph\u00e2n th\u00e2n c\u1ee7a Ng\u00e0i t\u1ea1o. Th\u01b0\u1ee3ng \u0110\u1ebf, l\u00e0 \u0110\u1ec7 Nh\u1ea5t Ngh\u0129a \u0110\u1ebf, kh\u00f4ng t\u1ea1o, m\u00e0 l\u00e0 c\u00e1i th\u1ebf \u0111\u1ebf, t\u1ee9c vi tr\u1ea7n th\u00e2n, m\u1edbi t\u1ea1o. V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra l\u00e0 do th\u1ebf \u0111\u1ebf, t\u1ee9c l\u00e0 vi tr\u1ea7n th\u00e2n, ph\u00e1p th\u00e2n c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai. Nh\u01b0ng x\u00e9t \u0111\u1ebfn t\u1eadn c\u00f9ng, n\u1ebfu Nh\u01b0 Lai kh\u00f4ng ph\u00e2n th\u00e2n th\u00ec vi tr\u1ea7n th\u00e2n c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3. Vi tr\u1ea7n th\u00e2n c\u0169ng kh\u00f4ng t\u1ef1 sinh ra vi tr\u1ea7n th\u00e2n, n\u00ean vi tr\u1ea7n th\u00e2n kh\u00f4ng th\u1eadt c\u00f3. Do vi tr\u1ea7n th\u00e2n l\u00e0 \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt, sinh ra V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt, nh\u01b0ng c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1eadt c\u00f3 n\u00ean \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt kh\u00f4ng c\u00f3. V\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u n\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec3m k\u1ebft th\u00fac. V\u1eady n\u00ean khi quan s\u00e1t \u0111\u1ebfn t\u1ed9t c\u00f9ng, V\u0169 tr\u1ee5 n\u00e0y v\u1eabn l\u00e0 v\u00f4 th\u1ec9, v\u00f4 chung.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Nh\u01b0 v\u1eady k\u1ebft lu\u1eadn: theo Ph\u1eadt gi\u00e1o \u0110\u1ea1i th\u1eeba th\u00ec \u0110\u1ea5ng T\u1ea1o h\u00f3a kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ea5ng duy nh\u1ea5t, l\u00e0 Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf, m\u00e0 c\u00e1i bi\u1ebfn th\u1ec3 c\u1ee7a Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf m\u1edbi t\u1ea1o h\u00f3a, sinh kh\u1edfi n\u00ean V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt v\u00e0 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh sanh di\u1ec7t trong ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u00e0 t\u1ed3n t\u1ea1i. C\u00f2n Nh\u01b0 Lai, t\u1ee9c Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf, kh\u00f4ng l\u00e0m c\u00f4ng t\u00e1c t\u1ea1o h\u00f3a m\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 bi\u1ebfn hi\u1ec7n. Vi\u1ec7c t\u1ea1o t\u00e1c sanh di\u1ec7t trong qu\u00e1 tr\u00ecnh t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt l\u00e0 do bi\u1ebfn th\u1ec3 vi tr\u1ea7n, \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00ed nh\u01b0 th\u1ebf gi\u1edbi v\u00f4 vi, t\u1ea1o n\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi h\u1eefu vi. C\u0169ng c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 th\u1ebf gi\u1edbi si\u00eau nhi\u00ean t\u1ea1o ra th\u1ebf gi\u1edbi t\u1ef1 nhi\u00ean. Th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u0110\u1ea5ng s\u00e1ng t\u1ea1o c\u00e1 th\u1ec3, m\u00e0 l\u00e0 th\u1ebf \u0111\u1ebf, t\u1ee9c l\u00e0 vi tr\u1ea7n th\u00e2n. Trong kh\u00f4ng gian n\u00e0y c\u00f3 m\u1ed9t d\u1ea1ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng, t\u1ea1m g\u1ecdi l\u00e0 n\u0103ng l\u1ef1c cho d\u1ec5 hi\u1ec3u, \u0111\u00f3 l\u00e0 th\u1ea7n l\u1ef1c c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai, t\u1ea1o th\u00e0nh v\u1eadt ch\u1ea5t, \u0111\u1ea7y kh\u1eafp m\u01b0\u1eddi ph\u01b0\u01a1ng v\u00f4 l\u01b0\u1ee3ng th\u1ebf gi\u1edbi. C\u00e1c ph\u00e2n th\u00e2n, hay c\u00e1c h\u00f3a th\u00e2n c\u1ee7a Ph\u1eadt t\u1ed5 Nh\u01b0 Lai n\u00e0y \u0111\u1ec1u l\u00e0 tr\u00ed tu\u1ec7, c\u00f3 th\u1ea7n l\u1ef1c c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai. Tr\u00ed tu\u1ec7 l\u00e0 c\u00e1i t\u01b0 duy s\u00e1ng t\u1ea1o, th\u1ea7n l\u1ef1c l\u00e0 c\u00e1i t\u1ea1o t\u00e1c, t\u1ea1o h\u00f3a s\u1ef1 v\u1eadt v\u00e0 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng. Nh\u01b0 v\u1eady, m\u1ed7i vi tr\u1ea7n th\u00e2n c\u00f3 hai y\u1ebfu t\u1ed1 l\u00e0 Tr\u00ed tu\u1ec7 v\u00e0 Th\u1ea7n l\u1ef1c Nh\u01b0 Lai n\u00ean v\u1eadt ch\u1ea5t sinh ra \u0111\u1ec1u c\u00f3 t\u01b0 duy v\u00e0 s\u00e1ng t\u1ea1o. M\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f3 Tr\u00ed tu\u1ec7 m\u1edbi c\u00f3 t\u01b0 duy, \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 Tr\u00ed tu\u1ec7 Ph\u1eadt, t\u1ee9c l\u00e0 B\u00e1t Nh\u00e3 Ba La M\u1eadt (phi\u00ean \u00e2m ti\u1ebfng Ph\u1ea1n, B\u00e1t nh\u00e3 l\u00e0 Tr\u00ed tu\u1ec7. Ba la m\u1eadt l\u00e0 \u1edf b\u1edd kia). Trong Kinh MHBNBLM, ph\u1ea9m B\u00ecnh \u0110\u1eb3ng, t\u1eadp III, trang 468 n\u00f3i:&nbsp;<em>\u201ct\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c ph\u00e1p \u1ea5y \u0111\u1ec1u l\u00e0 ph\u00e1p t\u1ea1o t\u00e1c \u1ee8c t\u01b0\u1edfng t\u01b0 duy\u201d.<\/em>&nbsp;V\u1eady l\u00e0 kh\u00f4ng ch\u1ec9 ch\u00ednh Nh\u01b0 Lai l\u00e0 tr\u00ed tu\u1ec7, m\u00e0 b\u1ea3n th\u00e2n c\u00e1c ph\u00e2n th\u00e2n c\u0169ng c\u00f3 tr\u00ed tu\u1ec7: \u201c<em>\u0110\u1ee9c Ph\u1eadt d\u00f9ng thi\u1ec7t t\u01b0\u1edbng c\u1ee7a c\u00e1c ph\u00e1p l\u00e0m ph\u01b0\u1edbc \u0111i\u1ec1n cho Tr\u1eddi, ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang sanh<\/em>.&nbsp;<em>H\u00f3a<\/em>&nbsp;<em>Ph\u1eadt c\u0169ng d\u00f9ng thi\u1ec7t t\u01b0\u1edbng c\u1ee7a c\u00e1c ph\u00e1p l\u00e0m ph\u01b0\u1edbc \u0111i\u1ec1n cho Tr\u1eddi, ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang sanh<\/em>&nbsp;(Kinh MHBNBLM, ph\u1ea9m Tam Hu\u1ec7, t\u1eadp III, trang 158, 159).<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Nh\u01b0 v\u1eady, ch\u00ednh c\u00e1c vi tr\u1ea7n th\u00e2n, hay h\u00f3a th\u00e2n c\u1ee7a Ph\u1eadt, v\u1edbi \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 tr\u00ed tu\u1ec7 v\u00e0 th\u1ea7n l\u1ef1c Nh\u01b0 Lai, l\u00e0 ch\u1ee7 th\u1ec3 sinh kh\u1edfi n\u00ean V\u0169 tr\u1ee5 v\u1ea1n v\u1eadt. \u0110\u00f3 l\u00e0 ch\u00e2n l\u00fd m\u00e0 Khoa h\u1ecdc \u0111ang c\u1ed1 c\u00f4ng t\u00ecm ki\u1ebfm nh\u01b0ng ch\u01b0a \u0111\u1ea1t t\u1edbi.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><strong>IV. QUAN NI\u1ec6M V\u1ec0 V\u0168 TR\u1ee4 C\u1ee6A V\u1eacT L\u00dd H\u1eccC<\/strong><\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Quan ni\u1ec7m v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 c\u00f3 ti\u1ebfn tri\u1ec3n theo l\u1ecbch s\u1eed ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc. Kh\u1edfi \u0111\u1ea7u, khoa h\u1ecdc V\u1eadt l\u00fd kh\u00f4ng t\u00e1ch r\u1eddi kh\u1ecfi Tri\u1ebft h\u1ecdc. Nh\u00e0 tri\u1ebft h\u1ecdc c\u1ed5 \u0111\u1ea1i Hy L\u1ea1p, Aristotle (384-322TCN), \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t cho ph\u1ea7n tri\u1ebft h\u1ecdc lu\u1eadn v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 v\u00e0 v\u1eadt ch\u1ea5t l\u00e0 Physics \u2013 d\u1ecbch l\u00e0 V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc, khai sinh cho m\u00f4n V\u1eadt l\u00fd. \u00d4ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra nh\u1eefng quan ni\u1ec7m \u0111\u1ea7u ti\u00ean v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 nh\u01b0 m\u1ed9t h\u1ec7 \u0110\u1ecba t\u00e2m s\u01a1 khai, v\u1edbi quan ni\u1ec7m Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t l\u00e0 t\u00e2m V\u0169 tr\u1ee5. Sau \u0111\u00f3, Ptolemy (87-165) ho\u00e0n ch\u1ec9nh thuy\u1ebft V\u0169 tr\u1ee5 \u0110\u1ecba t\u00e2m v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u00e1o h\u1ed9i Thi\u00ean ch\u00faa gi\u00e1o c\u00f4ng nh\u1eadn, n\u00ean n\u00f3 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ea3 ng\u00e0n n\u0103m. Copernicus (1473-1543) \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t h\u1ec7 Nh\u1eadt t\u00e2m v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5, v\u1edbi M\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u1ee9ng y\u00ean t\u1ea1i t\u00e2m, c\u00e1c h\u00e0nh tinh quay xung quanh, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, m\u00e0 ng\u00e0y nay ta g\u1ecdi \u0111\u00f3 l\u00e0 H\u1ec7 M\u1eb7t tr\u1eddi. Kepler (1571-1630) \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra c\u00e1c t\u00ednh to\u00e1n v\u1ec1 qu\u1ef9 \u0111\u1ea1o chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t quanh M\u1eb7t tr\u1eddi. G. Galilei (1564-1642) \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a V\u1eadt l\u00fd tr\u1edf th\u00e0nh m\u00f4n khoa h\u1ecdc th\u1ef1c nghi\u1ec7m khi \u0111\u01b0a thi\u1ebft b\u1ecb v\u00e0 c\u00e1c th\u00ed nghi\u1ec7m v\u00e0o m\u00f4n khoa h\u1ecdc n\u00e0y, v\u1edbi c\u00e1c k\u00ednh thi\u00ean v\u0103n \u0111\u1ea7u ti\u00ean quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3 nh\u1eefng v\u1ebft l\u1ed3i l\u00f5m tr\u00ean M\u1eb7t tr\u1eddi, M\u1eb7t tr\u0103ng v\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 linh thi\u00eang, t\u1eeb \u0111\u00f3 cho th\u1ea5y c\u00e1c qui lu\u1eadt v\u1eadt l\u00fd c\u00f3 t\u00ednh ph\u1ed5 qu\u00e1t to\u00e0n V\u0169 tr\u1ee5. Nh\u01b0ng \u0111\u00f3ng g\u00f3p to l\u1edbn nh\u1ea5t cho V\u1eadt l\u00fd ph\u1ea3i k\u1ec3 \u0111\u1ebfn nh\u00e0 b\u00e1c h\u1ecdc thi\u00ean t\u00e0i I. Newton (1643-1727). \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 bi\u1ebfn to\u00e1n h\u1ecdc th\u00e0nh c\u00f4ng c\u1ee5 h\u1eefu hi\u1ec7u, ng\u00f4n ng\u1eef ch\u00ednh c\u1ee7a V\u1eadt l\u00fd. L\u0129nh v\u1ef1c nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a Newton r\u1ea5t r\u1ed9ng, t\u1eeb c\u01a1 h\u1ecdc \u0111\u1ebfn quang h\u1ecdc. V\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta c\u0169ng l\u1ea5y \u00f4ng l\u00e0m c\u1ed9t m\u1ed1c \u0111\u00e1nh d\u1ea5u b\u01b0\u1edbc ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a V\u1eadt l\u00fd, g\u1ecdi l\u00e0 C\u01a1 h\u1ecdc c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n. Cho \u0111\u1ebfn l\u00fac n\u00e0y, V\u0169 tr\u1ee5 v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh dung l\u00e0 v\u00f4 th\u1ec9, v\u00f4 chung, v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3ng v\u1eadt l\u00fd nh\u01b0 kh\u00f4ng gian v\u00e0 th\u1eddi gian mang t\u00ednh tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i (tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i kh\u00f4ng c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 ho\u00e0n thi\u1ec7n, m\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 kh\u00f4ng mang t\u00ednh so s\u00e1nh v\u00e0 ph\u1ee5 thu\u1ed9c).<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">V\u1eadt l\u00fd g\u1ea7n v\u00e0 trong th\u1ebf k\u1ef7 XX \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng bi\u1ebfn chuy\u1ec3n nhanh ch\u00f3ng. Kh\u1edfi \u0111\u1ea7u l\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra \u0111i\u1ec7n t\u1eed (e-), khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta xem l\u1ea1i v\u1ec1 \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a \u201ckh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u00e2n chia \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa\u201d c\u1ee7a nguy\u00ean t\u1eed do Aristotle \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t. \u0110i\u1ec7n t\u1eed v\u1edbi c\u00e1c \u1ee9ng d\u1ee5ng \u0111i\u1ec7n &#8211; t\u1eeb \u0111\u00e3 l\u00e0m ph\u00e1t sinh cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u00f4ng ngh\u1ec7, mang l\u1ea1i nhi\u1ec1u ti\u1ec7n \u00edch cho con ng\u01b0\u1eddi. \u0110\u1ed3ng th\u1eddi, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u1ea3i \u0111\u1ee5ng ch\u1ea1m t\u1edbi nhi\u1ec1u v\u1ea5n \u0111\u1ec1 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a c\u00e1c qu\u00e1 tr\u00ecnh v\u1eadt l\u00fd m\u00e0 \u0111i\u1ec7n t\u1eed tham gia. T\u1eeb \u0111\u00f3, C\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed ra \u0111\u1eddi, s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1c c\u00f4ng c\u1ee5 to\u00e1n h\u1ecdc m\u00f4 t\u1ea3 h\u00e0nh vi c\u00e1c h\u1ea1t vi m\u00f4 c\u1ea5u t\u1ea1o n\u00ean v\u1eadt ch\u1ea5t, v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1eb7c t\u00ednh k\u1ef3 l\u1ea1 l\u00e0 v\u1eeba mang t\u00ednh ch\u1ea5t s\u00f3ng, v\u1eeba mang t\u00ednh ch\u1ea5t h\u1ea1t v\u00e0 t\u00ednh ch\u1eebng m\u1ef1c, c\u00f3 \u0111\u1ecbnh l\u01b0\u1ee3ng (l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed) ch\u1eb7t ch\u1ebd. C\u00e1c thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i (h\u1eb9p v\u00e0 r\u1ed9ng) c\u1ee7a Einstein \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra c\u00e1ch nh\u00ecn nh\u1eadn ho\u00e0n to\u00e0n m\u1edbi v\u1ec1 kh\u00f4ng gian v\u00e0 th\u1eddi gian. Theo \u0111\u00f3, c\u00e1c \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y mang t\u00ednh t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i, t\u1ee9c c\u00f3 t\u00ednh so s\u00e1nh trong t\u01b0\u01a1ng quan v\u1edbi h\u1ec7 \u0111o. Ch\u1ec9 c\u00f3 v\u1eadn t\u1ed1c c\u1ee7a \u00e1nh s\u00e1ng, m\u1ed9t v\u1eadt th\u1ec3 v\u1eeba mang t\u00ednh ch\u1ea5t s\u00f3ng, v\u1eeba mang t\u00ednh ch\u1ea5t h\u1ea1t, l\u00e0 mang t\u00ednh tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i, kh\u00f4ng ph\u1ee5 thu\u1ed9c h\u1ec7 qui chi\u1ebfu v\u00e0 l\u00e0 v\u1eadn t\u1ed1c l\u1edbn nh\u1ea5t trong t\u1ef1 nhi\u00ean. Eistein \u0111\u00e3 ch\u1ec9 ra m\u1ed1i quan h\u1ec7 gi\u1eefa n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng b\u1eb1ng c\u00f4ng th\u1ee9c n\u1ed5i ti\u1ebfng E = mc<sup>2<\/sup>, cho th\u1ea5y m\u1ecdi v\u1eadt \u0111\u1ec1u ti\u1ec1m \u1ea9n m\u1ed9t kh\u1ea3 n\u0103ng sinh n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng. V\u1edbi c\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh mang t\u00ednh c\u00e1ch m\u1ea1ng v\u1ec1 c\u00e1c \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3ng c\u1ea5u th\u00e0nh V\u0169 tr\u1ee5 nh\u01b0 kh\u00f4ng gian, th\u1eddi gian, v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng, c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft c\u1ee7a Einstein \u0111\u00e3 khai sinh m\u1ed9t ng\u00e0nh m\u1edbi trong V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i: m\u00f4n V\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc (Cosmology). Tuy v\u1eady, quan \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a Eintein v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 v\u1eabn l\u00e0 V\u0169 tr\u1ee5 v\u00f4 th\u1ec9, v\u00f4 chung, kh\u00f4ng c\u00f3 sinh di\u1ec7t v\u00e0 ti\u1ebfn h\u00f3a.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">G\u1ea7n gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 XX, m\u00f4 h\u00ecnh v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u00e3 r\u1ea5t r\u00f5 n\u00e9t. Ph\u1ea7n V\u0169 tr\u1ee5 con ng\u01b0\u1eddi quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00f4 c\u00f9ng r\u1ed9ng l\u1edbn, h\u00e0ng t\u1ef7 t\u1ef7 ki l\u00f4 met. N\u00f3 r\u1ea5t \u0111\u00f4ng \u0111\u00fac, ch\u1eb3ng nh\u1eefng c\u00f3 H\u1ec7 M\u1eb7t tr\u1eddi m\u00e0 c\u00f2n r\u1ea5t nhi\u1ec1u sao. M\u1eb7t tr\u1eddi ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t ng\u00f4i sao trung b\u00ecnh, c\u00f2n nhi\u1ec1u sao to, nh\u1ecf, gi\u00e0 tr\u1ebb kh\u00e1c nhau, h\u00e0ng t\u1ef7 t\u1ef7 ng\u00f4i sao c\u00f9ng t\u1ed3n t\u1ea1i trong V\u0169 tr\u1ee5, m\u1ed7i sao l\u1ea1i c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 m\u1ed9t H\u1ec7 M\u1eb7t tr\u1eddi v\u1edbi nhi\u1ec1u h\u00e0nh tinh quay xung quanh. C\u00e1c sao k\u1ebft l\u1ea1i th\u00e0nh c\u00e1c thi\u00ean h\u00e0, m\u00e0 Ng\u00e2n H\u00e0 l\u00e0 thi\u00ean h\u00e0 ch\u1ee9a M\u1eb7t tr\u1eddi c\u1ee7a ch\u00fang ta. M\u1eb7t tr\u1eddi kh\u00f4ng \u0111\u1ee9ng y\u00ean m\u00e0 quay quanh t\u00e2m Ng\u00e2n H\u00e0. Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t l\u00e0 m\u1ed9t h\u00e0nh tinh trong h\u1ec7 M\u1eb7t tr\u1eddi, n\u01a1i con ng\u01b0\u1eddi sinh s\u1ed1ng v\u00e0 c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5. C\u00e1c thi\u00ean h\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1ee9ng y\u00ean m\u00e0 \u0111ang ch\u1ea1y r\u1eddi xa nhau.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">C\u0169ng th\u1eddi gian n\u00e0y, m\u1ed9t lo\u1ea1t c\u00f4ng tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111i s\u00e2u v\u00e0o c\u1ea5u tr\u00fac v\u1eadt ch\u1ea5t cho th\u1ea5y, V\u0169 tr\u1ee5 to l\u1edbn kia \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb c\u00e1c ph\u1ea7n t\u1eed v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00f4 c\u00f9ng nh\u1ecf b\u00e9. Do \u0111\u00f3, vi\u1ec7c t\u00ecm hi\u1ec3u V\u0169 tr\u1ee5 b\u00ean ngo\u00e0i Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn h\u00e0nh song song v\u1edbi vi\u1ec7c \u0111i s\u00e2u v\u00e0o th\u1ebf gi\u1edbi vi m\u00f4, t\u00ecm c\u00e1c h\u1ea1t nh\u1ecf nh\u1ea5t c\u1ea5u th\u00e0nh n\u00ean to\u00e0n b\u1ed9 th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t. Trong V\u0169 tr\u1ee5, c\u00e1c sao c\u00f3 sinh c\u00f3 di\u1ec7t, n\u00f3 h\u00ecnh th\u00e0nh b\u1edfi s\u1ef1 co n\u00e9n c\u1ee7a \u0111\u00e1m b\u1ee5i kh\u00ed d\u01b0\u1edbi t\u00e1c d\u1ee5ng c\u1ee7a l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn, sau \u0111\u00f3 sao s\u00e1ng nh\u1edd ph\u1ea3n \u1ee9ng t\u1ed5ng h\u1ee3p h\u1ea1t nh\u00e2n trong l\u00f2ng n\u00f3. Khi \u0111\u1ed1t h\u1ebft nhi\u00ean li\u1ec7u n\u00f3 s\u1ebd ch\u1ebft. Nh\u01b0 v\u1eady, c\u00e1c th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 c\u0169ng c\u00f3 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng, c\u0169ng \u201cgi\u00e0\u201d, c\u0169ng \u201cch\u1ebft\u201d nh\u01b0 ai! Sau \u0111\u00f3, c\u00e1c h\u1ea1t b\u1ee5i c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb sau c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a c\u00e1c sao, l\u1ea1i ti\u1ebfp t\u1ee5c t\u00e1i h\u1ee3p t\u1ea1o th\u00e0nh nh\u1eefng ng\u00f4i sao m\u1edbi. M\u1eb7t tr\u1eddi c\u1ee7a ch\u00fang ta l\u00e0 m\u1ed9t ng\u00f4i sao th\u1ebf h\u1ec7 sau nh\u01b0 v\u1eady \u0111\u00f3. C\u00e1c sao th\u1ef1c s\u1ef1 c\u00f3 \u201clu\u00e2n h\u1ed3i\u201d. C\u00f2n V\u0169 tr\u1ee5 th\u00ec v\u00f4 c\u00f9ng to l\u1edbn v\u00e0 \u0111ang ti\u1ebfp t\u1ee5c n\u1edf ra, th\u1eadt l\u00e0 s\u00f4i \u0111\u1ed9ng.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">T\u1eeb duy\u00ean c\u1edb l\u00e0 c\u00e1c sao c\u00f3 sinh c\u00f3 di\u1ec7t v\u00e0 \u0111ang r\u1eddi xa nhau, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u1eb7t v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1ec1 m\u1ed9t V\u0169 tr\u1ee5 c\u0169ng c\u00f3 sinh, c\u00f3 di\u1ec7t, c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c ban \u0111\u1ea7u l\u00e0 ch\u1ec9 thu nh\u1ecf v\u00e0o m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m\u2026<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Suy ngh\u0129 n\u00e0y \u0111\u00e3 khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi ta gi\u1ea3i l\u1ea1i c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Einstein. M\u1ed9t c\u00e1ch gi\u1ea3i quy\u1ebft g\u1ea7n nh\u01b0 \u0111\u1ed3ng th\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y b\u1edfi m\u1ed9t m\u1ee5c s\u01b0 G. Lemaitre v\u00e0 nh\u00e0 v\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc A. Friedman (1927), cho th\u1ea5y m\u1ed9t V\u0169 tr\u1ee5 c\u00f3 ti\u1ebfn h\u00f3a, m\u00e0 kh\u1edfi \u0111i\u1ec3m l\u00e0 m\u1ed9t \u201ck\u1ef3 d\u1ecb to\u00e1n h\u1ecdc\u201d (singularity), t\u1ee9c l\u00e0 c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 m\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc ch\u01b0a gi\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c. Nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd F. Hoyle \u0111\u00e3 di\u1ec5u c\u1ee3t \u0111\u1eb7t t\u00ean cho \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t n\u00e0y l\u00e0 Big Bang, \u00fd n\u00f3i \u201cth\u00f9ng r\u1ed7ng k\u00eau to\u201d, cho r\u1eb1ng thuy\u1ebft n\u00e0y r\u1ed7ng tu\u1ebfch, kh\u00f4ng th\u1ef1c ch\u1ea5t. V\u00e0 th\u1ebf l\u00e0 thuy\u1ebft Big Bang ra \u0111\u1eddi, d\u00e2n gian g\u1ecdi \u0111\u00f3 l\u00e0 thuy\u1ebft v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c V\u0169 tr\u1ee5, nh\u01b0 th\u1ec3 V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra t\u1eeb m\u1ed9t V\u1ee5 N\u1ed5 L\u1edbn, \u0111\u00e1nh b\u00f9m m\u1ed9t ti\u1ebfng, b\u1eafn ra tung t\u00f3e n\u00e0o tr\u0103ng, sao, M\u1eb7t tr\u1eddi, Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t v\u00e0\u2026 t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang ta! Nh\u01b0 v\u1eady, trong \u0111\u1eddi th\u01b0\u1eddng ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 hi\u1ec3u r\u1ea5t sai v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c V\u0169 tr\u1ee5, cho r\u1eb1ng \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y kh\u1edfi \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5, hay ngu\u1ed3n g\u1ed1c V\u0169 tr\u1ee5, g\u1ecdi l\u00e0 thuy\u1ebft V\u1ee5 N\u1ed5 L\u1edbn (Big Bang). Th\u1ef1c t\u1ebf, \u0111\u00e2y ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft v\u1ec1 ti\u1ebfn tr\u00ecnh ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5. \u0110\u1ed1i v\u1edbi V\u1eadt l\u00fd, c\u00e1i th\u1eddi \u0111i\u1ec3m V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 sinh ra v\u1eabn kh\u00f4ng x\u00e1c \u0111\u1ecbnh. B\u1edfi l\u1ebd, n\u1ebfu x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00ednh x\u00e1c th\u1eddi \u0111i\u1ec3m sinh c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5, t\u1ee9c l\u00fac 0 gi\u1edd, th\u00ec theo H\u1ec7 th\u1ee9c b\u1ea5t \u0111\u1ecbnh Heisenberg trong C\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, ta kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u1ed3ng th\u1eddi x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng V\u0169 tr\u1ee5, t\u1ee9c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh V\u0169 tr\u1ee5 nguy\u00ean th\u1ee7y h\u00e0m ch\u1ee9a nh\u1eefng g\u00ec, b\u1edfi hai \u0111\u1ea1i l\u01b0\u1ee3ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 th\u1eddi gian l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u1ed3ng th\u1eddi x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00ednh x\u00e1c. H\u01a1n n\u1eefa, n\u1ebfu V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c ra \u0111\u1eddi v\u00e0o m\u1ed9t th\u1eddi \u0111i\u1ec3m c\u1ee5 th\u1ec3 n\u00e0o \u0111\u00f3 th\u00ec tr\u01b0\u1edbc th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y l\u00e0 c\u00e1i g\u00ec? N\u1ebfu v\u1eabn ch\u1ec9 l\u00e0 V\u0169 tr\u1ee5 th\u00ec n\u00f3i V\u0169 tr\u1ee5 c\u00f3 sinh, c\u00f3 di\u1ec7t th\u1eadt l\u00e0 v\u00f4 ngh\u0129a! Trong th\u1ef1c t\u1ebf, V\u1eadt l\u00fd ch\u1ec9 quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng g\u00ec sau th\u1eddi gian Plank, t\u1ee9c 10<sup>-43<\/sup>&nbsp;gi\u00e2y sau c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 V\u1ee5 n\u1ed5.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Sau khi thuy\u1ebft Big Bang ra \u0111\u1eddi c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u tranh c\u00e3i, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y gi\u00fap V\u1eadt l\u00fd \u0111\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea1i ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u01b0\u1ee3t b\u1eadc. C\u00e1c c\u00f4ng ngh\u1ec7 m\u1edbi c\u0169ng gi\u00fap ng\u01b0\u1eddi ta ti\u1ebfn h\u00e0nh c\u00e1c \u0111o \u0111\u1ea1c, kh\u1ea3o nghi\u1ec7m \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00e2u r\u1ed9ng h\u01a1n. V\u1ec1 th\u1ef1c nghi\u1ec7m ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 t\u00ecm ra r\u1ea5t nhi\u1ec1u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng \u1ee7ng h\u1ed9 thuy\u1ebft n\u00e0y. C\u00e1c k\u1ecbch b\u1ea3n v\u1ec1 b\u1ee9c tranh V\u0169 tr\u1ee5 \u1edf ba ph\u00fat \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd l\u1ea1i t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u00f5 n\u00e9t: d\u01b0\u1edbi t\u00e1c d\u1ee5ng c\u1ee7a c\u00e1c l\u1ef1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1eadt ch\u1ea5t \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o, c\u00e1c sao \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh, ti\u1ebfn h\u00f3a ra sao\u2026 d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u1ea7n b\u00e0n c\u00e3i. C\u00f2n r\u1ea5t nhi\u1ec1u kh\u00e1m ph\u00e1 sau khi thuy\u1ebft Big Bang ra \u0111\u1eddi, c\u0169ng nh\u01b0 nhi\u1ec1u l\u00fd thuy\u1ebft m\u1edbi nh\u1eb1m b\u1ed5 sung cho thuy\u1ebft n\u00e0y. B\u1ee9c tranh nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 c\u00f3 t\u1ea7m t\u1ed5ng qu\u00e1t h\u01a1n, bao g\u1ed3m c\u1ea3 th\u1ebf gi\u1edbi si\u00eau vi m\u00f4, vi m\u00f4, v\u0129 m\u00f4 v\u00e0 si\u00eau v\u0129 m\u00f4. Ng\u01b0\u1eddi ta \u0111ang c\u1ed1 c\u00f4ng \u0111i t\u00ecm m\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft Th\u1ed1ng nh\u1ea5t l\u1edbn (m\u00e0 trong \u0111\u00f3 l\u00e0 th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed1n t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1eadt l\u00fd chi ph\u1ed1i v\u1eadt ch\u1ea5t l\u00e0 h\u1ea5p d\u1eabn, \u0111i\u1ec7n t\u1eeb v\u00e0 m\u1ea1nh, y\u1ebfu). C\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft m\u1edbi nh\u01b0 L\u00fd thuy\u1ebft D\u00e2y (1968), L\u00fd thuy\u1ebft Si\u00eau d\u00e2y v\u1edbi c\u00e1c chi\u1ec1u kh\u00f4ng gian ph\u1ee5 tr\u1ed9i, Thuy\u1ebft M\u2026 ti\u1ebfp t\u1ee5c d\u00f9ng c\u00f4ng c\u1ee5 to\u00e1n h\u1ecdc \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft c\u00e1c m\u00f4 h\u00ecnh v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 m\u00e0 V\u1eadt l\u00fd \u0111\u1ec1 ra. Nh\u01b0 v\u1eady, V\u1eadt l\u00fd ng\u00e0y c\u00e0ng tr\u1edf n\u00ean tr\u1eebu t\u01b0\u1ee3ng, kh\u00f3 hi\u1ec3u v\u1edbi \u0111\u1ea1i ch\u00fang, v\u00e0 V\u1eadt l\u00fd l\u00fd thuy\u1ebft v\u1edbi c\u00e1c m\u00f4 h\u00ecnh to\u00e1n h\u1ecdc c\u00f3 t\u00ednh ti\u00ean \u0111o\u00e1n v\u1ec1 t\u1ef1 nhi\u00ean ra \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc, sau \u0111\u00f3 ng\u01b0\u1eddi ta d\u00f9ng th\u1ef1c nghi\u1ec7m \u0111\u1ec3 ki\u1ec3m ch\u1ee9ng. M\u1ed9t lo\u1ea1t c\u00e1c trung t\u00e2m \u0111o \u0111\u1ea1c th\u1ef1c nghi\u1ec7m hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, kh\u1ed5ng l\u1ed3 ra \u0111\u1eddi nh\u01b0 CERN, LIGO nh\u1eb1m ki\u1ec3m ch\u1ee9ng c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft v\u00e0 thu \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft qu\u1ea3 \u0111\u00e1ng thuy\u1ebft ph\u1ee5c. V\u00ed d\u1ee5: do ng\u00e0nh v\u1eadt l\u00fd vi m\u00f4 t\u00ecm ra \u0111\u01b0\u1ee3c qu\u00e1 nhi\u1ec1u h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n, n\u00ean ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u01b0a ra M\u00f4 h\u00ecnh chu\u1ea9n, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 h\u1ea1t \u201cc\u01a1 b\u1ea3n\u201d, ch\u1ecbu tr\u00e1ch nhi\u1ec7m v\u1ec1 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta th\u1ea5y r\u1ea5t kh\u00f3 t\u00ecm ra b\u1eb1ng th\u1ef1c nghi\u1ec7m, n\u00ean g\u1ecdi l\u00e0 \u201ch\u1ea1t b\u1ecb Ch\u00faa nguy\u1ec1n r\u1ee7a\u201d. H\u1ea1t n\u00e0y do Higg \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t t\u1eeb n\u0103m 1964 n\u00ean mang t\u00ean \u00f4ng. M\u00e3i \u0111\u1ebfn 48 n\u0103m sau, n\u0103m 2012 m\u1edbi t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ea1t Higg b\u1eb1ng th\u1ef1c nghi\u1ec7m t\u1ea1i trung t\u00e2m CERN. (Gi\u1edbi truy\u1ec1n th\u00f4ng \u0111\u01b0a tin l\u00e0 \u0111\u00e3 t\u00ecm ra \u201ch\u1ea1t gi\u1ed1ng c\u1ee7a Ch\u00faa\u201d, khi\u1ebfn nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi l\u1ea7m t\u01b0\u1edfng r\u1eb1ng&nbsp;Khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 t\u00ecm ra b\u00ed m\u1eadt c\u1ee7a t\u1ea1o h\u00f3a n\u1eb1m trong h\u1ea1t Higg). G\u1ea7n \u0111\u00e2y, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc t\u1eadp trung v\u00e0o vi\u1ec7c t\u00ecm hi\u1ec3u v\u1ec1 h\u1ea1t neutrino, h\u1ea1t sinh ra trong ph\u1ea3n \u1ee9ng t\u1ed5ng h\u1ee3p h\u1ea1t nh\u00e2n tr\u00ean M\u1eb7t tr\u1eddi, c\u0169ng nh\u01b0 tr\u00ean c\u00e1c sao kh\u00e1c trong V\u0169 tr\u1ee5. H\u1ea1t n\u00e0y v\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng. Cho \u0111\u1ebfn n\u0103m 2015, gi\u1ea3i Nobel \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c trao cho nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd Nh\u1eadt Kajita Takaaki v\u1ec1 th\u1ef1c nghi\u1ec7m t\u1ea1i Kamiokande (m\u1ed9t trung t\u00e2m r\u1ea5t to l\u1edbn \u0111\u1ec3 \u0111o \u0111\u1ea1c c\u00e1c dao \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a neutrino), ch\u1ee9ng t\u1ecf neutrino c\u00f3 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng. N\u1ebfu v\u1eady th\u00ec r\u1ea5t nhi\u1ec1u v\u1ea5n \u0111\u1ec1 g\u1ed1c r\u1ec5 c\u1ee7a V\u1eadt l\u00fd ph\u1ea3i xem x\u00e9t l\u1ea1i. V\u00ec h\u1ea1t neutrino c\u00f3 m\u1eb7t trong ph\u1ea3n \u1ee9ng t\u1ed5ng h\u1ee3p h\u1ea1t nh\u00e2n \u1edf trong l\u00f2ng c\u00e1c sao, n\u1ebfu n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u theo c\u00e1ch kh\u00e1c th\u00ec c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0&nbsp;ta ph\u1ea3i t\u00ecm hi\u1ec3u v\u1ec1 s\u1ef1 \u201csinh, t\u1eed\u201d c\u1ee7a c\u00e1c sao, hay to\u00e0n V\u0169 tr\u1ee5 theo c\u00e1ch kh\u00e1c. V\u00e0 g\u1ea7n \u0111\u00e2y nh\u1ea5t, n\u0103m 2017 gi\u1ea3i Nobel \u0111\u01b0\u1ee3c trao cho ba nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd khi LIGO \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng t\u1ecf \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. V\u00ec t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c h\u1ea5p d\u1eabn l\u00e0 ph\u1ed5 bi\u1ebfn nh\u1ea5t, li\u00ean quan \u0111\u1ebfn to\u00e0n th\u1ec3 v\u1eadt ch\u1ea5t trong V\u0169 tr\u1ee5, n\u00ean vi\u1ec7c t\u00ecm ra b\u1eb1ng ch\u1ee9ng v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t s\u00f3ng c\u1ee7a n\u00f3 ch\u1eafc ch\u1eafn s\u1ebd \u0111em l\u1ea1i nhi\u1ec1u thay \u0111\u1ed5i trong V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">M\u1eb7c d\u00f9 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u th\u00e0nh t\u1ef1u nh\u01b0 v\u1eady, nh\u01b0ng V\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i v\u1eabn c\u00f2n r\u1ea5t ng\u1ed5n ngang v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn tin t\u01b0\u1edfng v\u00e0o vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb m\u00e1y m\u00f3c t\u1ed1i t\u00e2n l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ecm ra s\u1ef1 th\u1eadt. Tuy nhi\u00ean, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd c\u00f3 tr\u1ef1c gi\u00e1c t\u00e2m linh s\u00e2u s\u1eafc nh\u01b0 D. Bohm (1917-1992) khi coi V\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 to\u00e0n k\u00fd (Holographic Universe), hay to\u00e0n \u1ea3nh \u0111\u1ed9ng (Holomovement). N\u0103m 1980, \u00f4ng \u0111\u00e3 vi\u1ebft cu\u1ed1n s\u00e1ch \u201cT\u00ednh t\u1ed5ng th\u1ec3 v\u00e0 tr\u1eadt t\u1ef1 \u1ea9n gi\u1ea5u\u201d, cho th\u1ea5y m\u1ed9t t\u01b0 t\u01b0\u1edfng m\u1edbi trong V\u1eadt l\u00fd, k\u1ebft h\u1ee3p nghi\u00ean c\u1ee9u th\u1ef1c t\u1ea1i v\u1edbi \u00fd th\u1ee9c, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 cho th\u1ea5y c\u00f3 m\u1ed1i quan h\u1ec7 gi\u1eefa th\u1ebf gi\u1edbi h\u1eefu vi v\u00e0 v\u00f4 vi. \u0110\u00e1ng ti\u1ebfc, l\u00fd thuy\u1ebft c\u1ee7a \u00f4ng v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 v\u1eabn c\u00f2n \u0111ang b\u1ecb c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd tranh c\u00e3i. Th\u00eam v\u00e0o \u0111\u00f3, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u01b0a ra m\u1ed9t lo\u1ea1t kh\u00e1i ni\u1ec7m m\u1edbi v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 nh\u01b0: \u0111a V\u0169 tr\u1ee5, nguy\u00ean V\u0169 tr\u1ee5, to\u00e0n V\u0169 tr\u1ee5\u2026 l\u00e0m cho kh\u00e1i ni\u1ec7m v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 ng\u00e0y c\u00e0ng tr\u1edf n\u00ean ph\u1ee9c t\u1ea1p.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Nh\u01b0 v\u1eady, cho \u0111\u1ebfn nay, cu\u1ed9c chinh ph\u1ee5c t\u1ef1 nhi\u00ean c\u1ee7a Khoa h\u1ecdc v\u1eabn c\u00f2n ch\u01b0a k\u1ebft th\u00fac, ch\u01b0a c\u00f3 l\u00fd thuy\u1ebft n\u00e0o trong V\u1eadt l\u00fd kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh V\u0169 tr\u1ee5 \u201cc\u00f3 th\u1ec9, c\u00f3 chung\u201d. Con \u0111\u01b0\u1eddng t\u00ecm \u0111\u1ebfn c\u00e1i t\u1ed1i h\u1eadu c\u00f2n d\u00e0i v\u00f4 t\u1eadn v\u00e0 c\u1ea7n c\u00f3 s\u1ef1 d\u1eabn \u0111\u1ea1o c\u1ee7a m\u1ed9t tinh th\u1ea7n nghi\u00ean c\u1ee9u m\u1edbi!<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><strong>V. SO S\u00c1NH V\u00c0 K\u1ebeT LU\u1eacN<\/strong><\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Quan ni\u1ec7m v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 trong Khoa h\u1ecdc kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh c\u1ed1 \u0111\u1ecbnh m\u1ed9t s\u1edbm, m\u1ed9t chi\u1ec1u, m\u00e0 n\u00f3 ch\u1ecbu s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i trong su\u1ed1t qu\u00e1 tr\u00ecnh h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc. Ng\u00e0y nay, nh\u1eefng ti\u1ec7n \u00edch c\u1ee7a c\u00f4ng ngh\u1ec7 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i mang \u0111\u1ebfn gi\u00fap con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c cu\u1ed9c s\u1ed1ng t\u1ed1t \u0111\u1eb9p ngay tr\u00ean c\u00f5i Ta b\u00e0 n\u00e0y, \u0111\u1ec1u d\u1ef1a tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf n\u1ec1n t\u1ea3ng l\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc. Nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 m\u00e0 Khoa h\u1ecdc mang \u0111\u1ebfn cho lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 v\u00f4 c\u00f9ng to l\u1edbn, \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng ai ph\u1ee7 \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c. Khoa h\u1ecdc th\u1ef1c s\u1ef1 kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec m\u00e2u thu\u1eabn v\u1edbi Ph\u1eadt h\u1ecdc trong quan \u0111i\u1ec3m v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5. Ph\u1eadt h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1ch \u0111\u00e2y t\u1eeb tr\u00ean 2500 n\u0103m, nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u Ph\u1eadt Th\u00edch Ca ch\u1ec9 d\u1ea1y, t\u01b0\u1edfng ch\u1eebng nh\u01b0 ch\u1ec9 gi\u00fap con ng\u01b0\u1eddi tho\u00e1t kh\u1ecfi c\u1ea3nh kh\u1ed5 \u0111au trong ki\u1ebfp ng\u01b0\u1eddi \u1edf c\u00f5i gi\u1edbi n\u00e0y, \u0111\u00e3 ch\u1ec9 ra ch\u00e2n l\u00fd m\u00e0 Khoa h\u1ecdc d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 ch\u1ec9 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh l\u1ea1i m\u00e0 th\u00f4i!<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Trong kinh Ph\u1eadt nh\u01b0 \u0111\u00e3 ph\u00e2n t\u00edch, ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng c\u00e1c ph\u00e1p l\u00e0 \u201cv\u00f4 ng\u00e3, v\u00f4 s\u1edf h\u1eefu, b\u1ea5t kh\u1ea3 \u0111\u1eafc\u201d. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 t\u01b0\u1edfng nh\u01b0 ch\u1ec9 \u0111\u00fang v\u1edbi con ng\u01b0\u1eddi, nh\u01b0ng l\u1ea1i nghi\u1ec7m \u0111\u00fang v\u1edbi t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c v\u1eadt hi\u1ec7n h\u1eefu. V\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0 c\u00e1c v\u00ec sao tr\u00ean tr\u1eddi, ng\u00e0y nay Khoa h\u1ecdc ph\u00e1t hi\u1ec7n ra ch\u00fang c\u00f3 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng, kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng, k\u00edch th\u01b0\u1edbc r\u1ea5t kh\u00e1c nhau. Gi\u1ea3 s\u1eed ch\u00fang c\u00f3 \u201cng\u00e3\u201d v\u00e0 \u201ckh\u1ea3 \u0111\u1eafc\u201d, t\u1ee9c c\u00f3 t\u1ef1 t\u00e1nh, c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ea5u t\u1ea1o n\u00ean ch\u00ednh ch\u00fang, th\u00ec \u0111\u00e1ng l\u1ebd ch\u00fang ph\u1ea3i ch\u1ecdn ph\u01b0\u01a1ng \u00e1n t\u1ed1t nh\u1ea5t, v\u00e0 \u0111\u1ec1u b\u1eaft ch\u01b0\u1edbc nhau \u0111\u1ec3 t\u1ed1t h\u1ebft. V\u1eady t\u1ea1i sao c\u00f3 c\u00e1i to, c\u00e1i nh\u1ecf, c\u00e1i t\u1ecfa s\u00e1ng l\u00e2u, c\u00e1i s\u1edbm l\u1ee5i t\u00e0n ? \u0110\u1eddi s\u1ed1ng c\u1ee7a v\u1ea1n v\u1eadt trong V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u1ec1u ch\u1ecbu chung nh\u1eefng qui lu\u1eadt v\u1eadt l\u00fd nh\u01b0 nhau. N\u1ebfu ch\u00fang \u201ct\u1ef1\u201d \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00ec \u0111\u00e2u nh\u01b0 th\u1ebf. V\u1eady, ai \u0111\u00e3 \u00e1p \u0111\u1eb7t qui \u0111\u1ecbnh (l\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt v\u1eadt l\u00fd) l\u00ean ch\u00fang? Ai l\u00e0m cho ch\u00fang tr\u1edf n\u00ean \u201ckh\u1ea3 \u0111\u1eafc\u201d, v\u1eadn h\u00e0nh trong khu\u00f4n kh\u1ed5 c\u00e1c qui \u0111\u1ecbnh nh\u01b0 v\u1eady? \u0110i\u1ec1u n\u00e0y kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00e0 ng\u1eabu nhi\u00ean, m\u00e0 ch\u1eafc h\u1eb3n c\u00f3 s\u1ef1 s\u1eafp \u0111\u1eb7t, t\u01b0 duy c\u1ee7a m\u1ed9t tr\u00ed tu\u1ec7 l\u1edbn n\u00e0o \u0111\u00f3!<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">V\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc c\u0169ng kh\u00f4ng h\u1ec1 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh V\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 c\u00f3 kh\u1edfi \u0111i\u1ec3m r\u00f5 r\u00e0ng nh\u01b0 s\u1ed1 \u0111\u00f4ng l\u1ea7m hi\u1ec3u. C\u00e1c ng\u00f4i sao d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 c\u00f3 s\u1ed1 ph\u1eadn, \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra, ch\u1ebft \u0111i\u2026 Nh\u01b0ng v\u00f2ng \u0111\u1eddi c\u1ee7a ch\u00fang l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1i t\u1ea1o d\u01b0\u1edbi d\u1ea1ng ng\u00f4i sao kh\u00e1c nh\u01b0 m\u1ed9t v\u00f2ng lu\u00e2n h\u1ed3i v\u0129nh c\u1eedu. V\u1eady V\u0169 tr\u1ee5, bao g\u1ed3m t\u1ea5t c\u1ea3, c\u00f3 s\u1ed1 ph\u1eadn kh\u00f4ng? Con \u0111\u01b0\u1eddng t\u00ecm \u0111\u1ebfn c\u00e1i t\u1eadn c\u00f9ng c\u00f2n r\u1ea5t cam go. Khi \u0111i t\u00ecm c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi v\u1ec1 s\u1ed1 ph\u1eadn c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 to l\u1edbn, th\u00ec V\u1eadt l\u00fd l\u1ea1i ph\u1ea3i quay v\u1ec1 v\u1edbi th\u1ebf gi\u1edbi c\u00e1c h\u1ea1t si\u00eau nh\u1ecf. C\u00e1i kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh v\u1ec1 s\u1ef1 \u201ckh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u00e2n chia \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa\u201d c\u1ee7a nguy\u00ean t\u1eed, \u0111\u00e3 b\u1ecb ph\u1ee7 \u0111\u1ecbnh. Ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn ch\u01b0a t\u00ecm ra \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 \u201cnh\u1ecf nh\u1ea5t, kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u00e2n chia \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa, mang to\u00e0n b\u1ed9 t\u00ednh ch\u1ea5t c\u1ee7a v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 c\u1ea5u t\u1ea1o n\u00ean to\u00e0n b\u1ed9 th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t\u201d (hay \u201ch\u1ea1t gi\u1ed1ng c\u1ee7a Ch\u00faa\u201d) nh\u01b0 k\u1ef3 v\u1ecdng. Khoa h\u1ecdc v\u1eabn t\u01b0\u1edfng nh\u01b0 \u0111ang \u0111\u1ee9ng r\u1ea5t g\u1ea7n c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 Big Bang, cho r\u1eb1ng s\u1ed1 ph\u1eadn c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00e1ng t\u1ecf: n\u00f3 c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c, c\u00f3 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m sinh kh\u1edfi.&nbsp;Song th\u1ef1c t\u1ebf, v\u1eabn ch\u01b0a t\u01b0\u1eddng minh Big Bang l\u00e0 c\u00e1i g\u00ec c\u1ea3. M\u1ed9t V\u0169 tr\u1ee5 c\u00f3 \u0111\u1ea7u, c\u00f3 \u0111u\u00f4i, c\u00f3 c\u00e1i nguy\u00ean th\u1ee7y, v\u00e0 c\u00e1i k\u1ebft th\u00fac, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 v\u1eabn l\u00e0 m\u1ed9t \u1ea9n s\u1ed1. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 kh\u00f4ng h\u1ec1 m\u00e2u thu\u1eabn v\u1edbi Ph\u1eadt h\u1ecdc, v\u1ed1n kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh v\u1ec1 s\u1ef1 v\u00f4 th\u1ec9, v\u00f4 chung c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 n\u00e0y. V\u1eady l\u00e0 V\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i v\u1eabn ch\u1ec9 x\u00e9t \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i b\u1ec1 ngo\u00e0i bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5, n\u00ean cho d\u00f9 s\u1eed d\u1ee5ng nhi\u1ec1u thu\u1eadt to\u00e1n tinh vi \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2u, thi\u1ebft b\u1ecb \u0111o \u0111\u1ea1c, d\u00f2 t\u00ecm hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u1ebfn m\u1ea5y \u0111i n\u1eefa, c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111i \u0111\u1ebfn c\u00e1i k\u1ef3 c\u00f9ng, c\u00e1i b\u1ea3n th\u1ec3 c\u1ee7a v\u1ea1n v\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c!<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">C\u00e1i g\u00ec th\u1ef1c s\u1ef1 l\u00e0 b\u1ea3n th\u1ec3, l\u00e0 h\u1eb1ng th\u01b0\u1eddng, l\u00e0 kh\u1edfi sinh v\u00e0 v\u1eadn h\u00e0nh V\u0169 tr\u1ee5? Khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n nay ch\u01b0a th\u1ec3 t\u00ecm th\u1ea5y. \u1ede \u0111\u00e2y, Ph\u1eadt h\u1ecdc \u0111\u00e3 kh\u00f4ng c\u00f2n \u0111\u1ed3ng h\u00e0nh v\u1edbi Khoa h\u1ecdc, m\u00e0 v\u01b0\u1ee3t l\u00ean tr\u01b0\u1edbc d\u1eabn \u0111\u01b0\u1eddng, soi s\u00e1ng cho Khoa h\u1ecdc! N\u1ebfu Khoa h\u1ecdc c\u1ee9 m\u00f2 m\u1eabm, t\u00ecm c\u00e1ch c\u00e2n \u0111ong, \u0111o \u0111\u1ebfm, n\u1ebfu c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ch\u1ec9 nghi\u00ean c\u1ee9u tr\u00ean c\u00e1i s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a T\u1ea1o h\u00f3a th\u00ec kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u00ecm th\u1ea5y ch\u00ednh T\u1ea1o h\u00f3a, kh\u00f4ng bao gi\u1edd t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ebfn c\u00e1i Si\u00eau nhi\u00ean, c\u00e1i v\u00f4 vi c\u1ea5u t\u1ea1o n\u00ean h\u1eefu vi. M\u1eb7c d\u00f9 v\u1eady, c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd \u0111\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea1i v\u1eabn lu\u00f4n linh c\u1ea3m r\u1eb1ng, c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 \u0111ang \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh V\u0169 tr\u1ee5 n\u00e0y. V\u0169 tr\u1ee5 t\u01b0\u1edfng nh\u01b0 h\u1ed7n \u0111\u1ed9n nh\u01b0ng r\u1ea5t h\u00e0i h\u00f2a, h\u1ee3p l\u00fd, nh\u01b0 \u0111\u01b0\u1ee3c sinh kh\u1edfi v\u00e0 \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh b\u1edfi m\u1ed9t Tr\u00ed tu\u1ec7 l\u1edbn. Tuy nhi\u00ean, v\u1ea5n \u0111\u1ec1 l\u00e0 trong th\u1eddi \u0111\u1ea1i ng\u00e0y nay ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn qu\u00e1 s\u00f9ng b\u00e1i Khoa h\u1ecdc, cho r\u1eb1ng Khoa h\u1ecdc thu\u1ea7n t\u00fay c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi \u0111i\u1ec1u trong t\u1ef1 nhi\u00ean, v\u00e0 c\u0169ng cho r\u1eb1ng t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1i g\u00ec kh\u00f4ng ki\u1ec3m ch\u1ee9ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eb1ng c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb \u0111o l\u01b0\u1eddng c\u1ee7a Khoa h\u1ecdc th\u00ec \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1ea3m nh\u00ed! Ch\u00ednh \u0111i\u1ec1u n\u00e0y c\u1ea3n tr\u1edf c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u00f3 c\u00e1i nh\u00ecn r\u1ed9ng m\u1edf h\u01a1n trong nghi\u00ean c\u1ee9u V\u0169 tr\u1ee5. Trong khi \u0111\u00f3, Ph\u1eadt h\u1ecdc \u0111\u00e3 ch\u1ec9 r\u00f5 trong m\u1ed7i s\u1ef1 v\u1eadt \u0111\u1ec1u c\u00f3 m\u1ed9t ph\u00e1p t\u00e1nh th\u01b0\u1eddng tr\u1ee5, \u0111\u00f3 l\u00e0 t\u1ef1 t\u00e1nh c\u1ee7a Nh\u01b0 Lai, c\u00f3 \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n v\u1ec1 tr\u00ed tu\u1ec7 v\u00e0 th\u1ea7n l\u1ef1c, n\u0103ng l\u1ef1c t\u1ea1o t\u00e1c. Do \u0111\u00f3, m\u1ed7i v\u1eadt th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra \u0111\u1ec1u c\u00f3 t\u01b0 duy, s\u00e1ng t\u1ea1o n\u00ean V\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eafp x\u1ebfp m\u1ed9t c\u00e1ch tr\u1eadt t\u1ef1, h\u1ee3p l\u00fd v\u00e0 mang \u0111\u1eadm t\u00ednh ngh\u1ec7 thu\u1eadt.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Tr\u1edf l\u1ea1i v\u1edbi ph\u1ea7n vi\u1ebft \u0111\u1ea7u b\u00e0i, ta c\u00e0ng hi\u1ec3u th\u00eam c\u00e2u n\u00f3i c\u1ee7a Einstein. Khoa h\u1ecdc, mu\u1ed1n ph\u1ee5c v\u1ee5 t\u1ed1t h\u01a1n cho con ng\u01b0\u1eddi, c\u1ea7n ph\u1ea3i thay \u0111\u1ed5i trong t\u01b0 duy, trong ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a m\u00ecnh. C\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft m\u00f4 t\u1ea3 b\u1eb1ng c\u00f4ng c\u1ee5 to\u00e1n h\u1ecdc, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c nghi\u1ec7m ki\u1ec3m ch\u1ee9ng, v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u1ee7, b\u1edfi c\u00e1i h\u1eefu vi l\u00e0 do c\u00e1i v\u00f4 vi t\u1ea1o th\u00e0nh, m\u00e0 c\u00e1i v\u00f4 vi th\u00ec kh\u00f4ng bao gi\u1edd c\u00f3 th\u1ec3 \u0111o l\u01b0\u1eddng, \u0111ong \u0111\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eb1ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng. N\u00f3i nh\u01b0 Einstein, Khoa h\u1ecdc c\u1ea7n m\u1ed9t T\u00f4n gi\u00e1o d\u1eabn \u0111\u01b0\u1eddng, \u0111\u00f3 l\u00e0 Ph\u1eadt gi\u00e1o. Ph\u1eadt Th\u00edch Ca \u0111\u00e3 ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng, ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a v\u1ea1n v\u1eadt l\u00e0 do Ph\u1eadt T\u1ed5 Nh\u01b0 Lai ph\u00e2n th\u00e2n th\u00e0nh c\u00e1c vi tr\u1ea7n th\u00e2n l\u00e0m ch\u1ee7 th\u1ec3 cho v\u1ea1n ph\u00e1p hi\u1ec7n h\u1eefu v\u00e0 kh\u1ea3 \u0111\u1eafc. C\u00f2n b\u1ea3n th\u00e2n c\u00e1c ph\u00e1p kh\u00f4ng c\u00f3 t\u1ef1 t\u00e1nh, b\u1ea5t kh\u1ea3 \u0111\u1eafc, kh\u00f4ng c\u00f3 sinh, c\u00f3 di\u1ec7t, l\u00e0 v\u00f4 th\u1ec9, v\u00f4 chung!<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc n\u00ean h\u1ecdc h\u1ecfi theo tinh th\u1ea7n c\u1ee7a Ph\u1eadt h\u1ecdc \u0111\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 ph\u1ee5c v\u1ee5 t\u1ed1t h\u01a1n n\u1eefa cho \u0111\u1eddi s\u1ed1ng con ng\u01b0\u1eddi. Tuy nhi\u00ean, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i do con ng\u01b0\u1eddi mu\u1ed1n l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c, m\u00e0 ph\u1ea3i t\u00f9y th\u1eddi. Ch\u00ednh l\u00e0 Ph\u1eadt T\u1ed5 Nh\u01b0 Lai, \u0111ang h\u00e9 m\u1edf d\u1ea7n d\u1ea7n s\u1ef1 th\u1eadt v\u1ec1 Ng\u00e0i cho ta th\u1ea5y (\u0111\u1ecdc ph\u1ea7n vi\u1ebft v\u1ec1 V\u1eadt l\u00fd ta th\u1ea5y r\u00f5 quan ni\u1ec7m v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 ti\u1ebfn tri\u1ec3n nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o). Nh\u01b0ng ch\u1ec9 khi bi\u1ebft c\u00f3 Ng\u00e0i, bi\u1ebft \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ph\u00e2n th\u00e2n c\u1ee7a Ng\u00e0i trong v\u1ea1n v\u1eadt, bi\u1ebft c\u00e1i Si\u00eau nhi\u00ean \u0111ang \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n v\u1ea1n v\u1eadt trong t\u1ef1 nhi\u00ean, Khoa h\u1ecdc m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng ti\u1ebfn b\u1ed9 v\u01b0\u1ee3t b\u1eadc h\u01a1n n\u1eefa.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Khi t\u00f4i vi\u1ebft nh\u1eefng d\u00f2ng n\u00e0y th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c tin nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc l\u1eebng danh Stephen Hawking qua \u0111\u1eddi. \u00d4ng \u0111\u00e3 t\u1eebng n\u00f3i trong cu\u1ed1n s\u00e1ch L\u01b0\u1ee3c s\u1eed th\u1eddi gian&nbsp;b\u1ea5t h\u1ee7 c\u1ee7a m\u00ecnh: \u201c<em>N\u1ebfu ch\u00fang ta t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi (cho c\u00e2u h\u1ecfi v\u00ec sao V\u0169 tr\u1ee5 v\u00e0 ch\u00fang ta t\u1ed3n t\u1ea1i), th\u00ec \u0111\u00f3 l\u00e0 s\u1ef1 th\u1eafng l\u1ee3i cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a tr\u00ed tu\u1ec7 con ng\u01b0\u1eddi<\/em>&nbsp;<em>&#8211; v\u00ec khi \u0111\u00f3 ch\u00fang ta s\u1ebd bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c \u00fd Ch\u00faa<\/em>\u201d. T\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft c\u00f3 s\u1ef1 s\u1eafp \u0111\u1eb7t c\u1ee7a b\u00e0n tay n\u00e0o m\u00e0 ng\u00e0y \u00f4ng ra \u0111\u1eddi l\u00e0 ng\u00e0y m\u1ea5t c\u1ee7a G.Galilei v\u00e0 ng\u00e0y m\u1ea5t c\u1ee7a \u00f4ng l\u00e0 ng\u00e0y sinh c\u1ee7a Einstein.<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">D\u01b0\u1eddng nh\u01b0 Ph\u1eadt T\u1ed5 Nh\u01b0 lai \u0111\u00e3 s\u1eafp \u0111\u1eb7t \u0111\u1ec3 c\u00e1c B\u1ed3 T\u00e1t xu\u1ea5t th\u1ebf, v\u00e9n m\u00e0n b\u00ed m\u1eadt v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 cho th\u1ebf gian n\u00e0y\u2026<\/span><\/p>\n<p class=\"rtejustify\" style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><u><strong>T\u00c0I LI\u1ec6U THAM KH\u1ea2O:<\/strong><\/u><\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>B\u1ed9 Kinh Ma Ha B\u00e1t Nh\u00e3 Ba La M\u1eadt<\/em>, t\u1eadp I, II, III, d\u1ecbch gi\u1ea3 HT. Th\u00edch Tr\u00ed T\u1ecbnh, NXB H\u1ed3ng \u0110\u1ee9c, 2014<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>B\u1ed9 Kinh \u0110\u1ea1i B\u00e1t Ni\u1ebft B\u00e0n<\/em>, t\u1eadp I, II, d\u1ecbch gi\u1ea3 HT. Th\u00edch Tr\u00ed T\u1ecbnh, NXB T\u00f4n Gi\u00e1o, 2012<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>B\u1ed9 Kinh \u0110\u1ea1i Ph\u01b0\u01a1ng Qu\u1ea3ng Ph\u1eadt Hoa Nghi\u00eam<\/em>, d\u1ecbch gi\u1ea3 HT Th\u00edch Tr\u00ed T\u1ecbnh, NXB T\u00f4n Gi\u00e1o, 2012<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Kinh L\u0103ng Gi\u00e0<\/em>, d\u1ecbch gi\u1ea3 HT. Th\u00edch Duy L\u1ef1c, NXB T\u00f4n Gi\u00e1o, 2006<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Nghi th\u1ee9c t\u1ee5ng ni\u1ec7m<\/em>, ch\u00f9a \u0110\u1ed9ng Hang, H\u00e0 T\u0129nh<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>C\u00e1c b\u00e0i gi\u1ea3ng c\u1ee7a Th\u1ea7y Tr\u1ea7n V\u0103n Ph\u00fa,&nbsp;<\/em>ch\u00f9a \u0110\u1ed9ng Hang, H\u00e0 T\u0129nh, 2013-2018<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Gi\u00e1o tr\u00ecnh Thi\u00ean V\u0103n h\u1ecdc \u0111\u1ea1i c\u01b0\u01a1ng<\/em>, Tr\u1ea7n Qu\u1ed1c H\u00e0, NXB \u0110HQG, TP HCM, 2004<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>L\u01b0\u1ee3c s\u1eed th\u1eddi gian<\/em>, Stephen Hawking, NXB Tr\u1ebb, 2005<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>V\u0169 tr\u1ee5 trong v\u1ecf h\u1ea1t d\u1ebb<\/em>, Stephen Hawking, NXB Tr\u1ebb, 2010<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>V\u0169 tr\u1ee5 trong m\u1ed9t nguy\u00ean t\u1eed<\/em>, \u0110\u1ea1t Lai L\u1ea1t Ma, NXB Ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng, 2010<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>\u0110\u1ea1o c\u1ee7a V\u1eadt L\u00fd<\/em>, Fritjof Capra, Nguy\u1ec5n T\u01b0\u1eddng B\u00e1ch d\u1ecbch, NXB Tr\u1ebb, 1999<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Giai \u0111i\u1ec7u b\u00ed \u1ea9n<\/em>, Tr\u1ecbnh Xu\u00e2n Thu\u1eadn, NXB KH v\u00e0 KT, 2000<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>\u0110\u1ed1i tho\u1ea1i gi\u1eefa Khoa h\u1ecdc v\u00e0 Ph\u1eadt gi\u00e1o<\/em>, Matthieu Ricard v\u00e0 Tr\u1ecbnh Xu\u00e2n Thu\u1eadn, NXB Ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng, 2008<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>H\u1ed7n \u0111\u1ed9n v\u00e0 h\u00e0i h\u00f2a,&nbsp;<\/em>Tr\u1ecbnh Xu\u00e2n Thu\u1eadn, NXB Tr\u1ebb, 2013<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>S\u1ed1 ph\u1eadn c\u1ee7a V\u0169 tr\u1ee5 &#8211; Big Bang v\u00e0 sau \u0111\u00f3<\/em>, Tr\u1ecbnh Xu\u00e2n Thu\u1eadn, NXB Kim \u0110\u1ed3ng, 2015<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Ph\u1eadt gi\u00e1o v\u00e0 Khoa h\u1ecdc<\/em>, Ph\u00fac L\u00e2m, NXB T\u00f4n Gi\u00e1o, 2009<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>V\u0169 tr\u1ee5 quan th\u1ebf k\u1ef7 XXI<\/em>, Th\u00edch Duy L\u1ef1c, NXB T\u00f4n Gi\u00e1o, 1999<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Ba ph\u00fat \u0111\u1ea7u ti\u00ean<\/em>, Steven Weinberg, NXB KH v\u00e0 KT, 1998<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>C\u00e2u chuy\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed hay nh\u1ea5t v\u1ec1 V\u0169 tr\u1ee5 v\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi<\/em>, Hubert Reeves\u2026, NXB KH v\u00e0 KT, 1997<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>S\u1ef1 ti\u1ebfn tri\u1ec3n c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc<\/em>, A. Einstein\u2026, NXB KH v\u00e0 KT, 2005<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Einstein v\u1edbi khoa h\u1ecdc v\u00e0 c\u00f4ng ngh\u1ec7 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i<\/em>, H\u1ed9i V\u1eadt l\u00fd TP HCM, 2005<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>M\u1ed9t s\u1ed1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i<\/em>, H\u1ed9i V\u1eadt l\u00fd Vi\u1ec7t Nam, 2000<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>Thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i l\u00e0 g\u00ec<\/em>?, L.D. Landau\u2026, NXB \u0110\u1ed3ng Nai, 1987<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>B\u00ean ngo\u00e0i khoa h\u1ecdc<\/em>, nhi\u1ec1u t\u00e1c gi\u1ea3, NXB KH v\u00e0 KT, 2004<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\"><em>V\u0169 tr\u1ee5 to\u00e0n \u1ea3nh<\/em>, M. Talbot, NXB Tr\u1ebb, 2017<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">C\u00e1c t\u00e0i li\u1ec7u t\u1ea3i t\u1eeb m\u1ea1ng Internet<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">Ng\u00e0y 17 th\u00e1ng 05 n\u0103m 2018<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"font-family: arial, helvetica, sans-serif;\">TS. TR\u1ea6N QU\u1ed0C H\u00c0<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/article>\n<\/section>\n<\/div>\n<\/section>\n<aside id=\"sidebar-second\" class=\"sidebar-second col-sm-4 cleafix\">\n<div class=\"region region-sidebar-second\">\n<section id=\"block-views-content-function-image-by-node\" class=\"block block-views clearfix\">\n<div class=\"view view-content-function view-id-content_function view-display-id-image_by_node view-dom-id-f5b9dc910e793681437acfcc9e7ecd52\">\n<div class=\"view-content\">\n<div class=\"views-row views-row-1 views-row-odd views-row-first views-row-last\">\n<div class=\"views-field views-field-field-image\">&nbsp;<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/section>\n<\/div>\n<\/aside>\n<\/div>\n<\/div>\n<footer class=\"footer\"><\/footer>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I. D\u1eaaN \u0110\u1ec0 Con ng\u01b0\u1eddi, m\u1ed9t sinh v\u1eadt tuy nh\u1ecf b\u00e9 trong V\u0169 tr\u1ee5 bao la, nh\u01b0ng l\u1ea1i c\u00f3 tr\u00ed tu\u1ec7 tuy\u1ec7t v\u1eddi, bi\u1ebft t\u01b0 duy, nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 th\u1ebf gi\u1edbi quanh m\u00ecnh. Tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf quan s\u00e1t v\u00e0 \u0111\u00fac k\u1ebft kinh nghi\u1ec7m, h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1c nh\u00e1nh nh\u1eadn th\u1ee9c kh\u00e1c nhau l\u00e0 Tri\u1ebft h\u1ecdc, T\u00f4n&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4634,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-246","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-khoa-hoc"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/246","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=246"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/246\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4632,"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/246\/revisions\/4632"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4634"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=246"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=246"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.chuahanghatinh.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=246"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}